#: locale=en ## Media ### Description album_9FE2C27F_8C60_2FEA_41CB_76FECFEE83F6_1.description = The central group of images consists of a 5 feet high Buddha seated \ on a well adorned throne, which is similar in design to the others in \ these caves. On either side are Boddhisattvas, carrying fly-whisks: \ Vajrapani with his vajra on the left & Padmapani with a lotus on the \ right. Over each, there is a 1 & ½ feet tall Buddha seated on a lotus. ​ album_9FE2C27F_8C60_2FEA_41CB_76FECFEE83F6_2.description = The group on the right is similar to the other 2 groups, and equally \ large as the left group. The fly bearing Boddhisattvas here appear to \ be Vajrapani & Padmapani, based on their attributes. album_9FE2C27F_8C60_2FEA_41CB_76FECFEE83F6_0.description = The left group is very similar, but much larger than the central group. \ The image of Buddha is ~6 ft 2 in tall and seated on his simhasana. \ The Boddhisattvas are bearing fly-whisks, with their hands on their \ hips. ### Floorplan ### Image imlevel_82A531F0_9C44_64FB_41C9_B30F9E4F837C.url = media/map_51D10C82_5E7B_C46A_4190_D92C7CCFEC9A_en_0.webp imlevel_82A501F0_9C44_64FB_41DB_52463F7BB4EB.url = media/map_51D10C82_5E7B_C46A_4190_D92C7CCFEC9A_en_1.webp imlevel_82A561F1_9C44_64FD_41DC_324985F13DCC.url = media/map_51D10C82_5E7B_C46A_4190_D92C7CCFEC9A_en_2.webp imlevel_82A571F1_9C44_64FD_41E1_BCA7C00787BB.url = media/map_51D10C82_5E7B_C46A_4190_D92C7CCFEC9A_en_3.webp imlevel_82A541F1_9C44_64FD_41DE_1BBA4CF0EFA8.url = media/map_51D10C82_5E7B_C46A_4190_D92C7CCFEC9A_en_4.webp ### Subtitle panorama_05459A03_1E8F_5B8C_41B0_FD74531734B7.subtitle = The 45'x41' hall has 18 grihas (cells – or living quarters) - 5 on the left, 6 at the back & 7 on the right – fronted by a bench. The cells are very simple, as expected, with simple doorways and a bench. Grooves are etched at the edges for the doors. You may notice small holes in the cells – these were used to place rods to hang their robes. ​ \ \ The holes in the bench are more modern – probably for tying cattle in the rains; while the holes in the floor were for husking grain. ​ \ \ A stupa (shrine to a relic) carved in relief with significant details and ornamentation adorns the centre of the back wall - a beautifully tiered composition rich in symbolic detail. \ \ The Hinayana & Mahayana branches of Buddhism differ in their goals & the path, and this reflects in their objects of worship. Hinayana focuses on individual liberation, considering Buddha as a human teacher – they thus worship symbols associated with him such as the Stupa, Dharmachakra etc. As can be seen here. Mahayana, on the other hand, focuses on universal enlightenment for all, considers Buddha as divine and thus they worship the images of Buddha & Boddhisattvas. ​ panorama_39D44A17_1E91_5BB3_41BA_A2EE114DE165.subtitle = The long veranda has a beautiful main doorway, flanked by 2 smaller doorways & windows. Typically a symmetry is observed in the cave designs. \ Here however, there is a cell on the far right end, but none on the left – probably because of the adjoining cave 4 and cistern (water pool) - it is likely that it was excavated before Cave 3. ​ \ \ On the capitals of the pillars on the inside, just like the exterior, you can see pairs of various animals. ​ \ \ A beautiful torana (ornamental doorway) welcomes you into the vihara, with two 6'2" towering dwarapalas (guards) flanking it. Around the doorway, there are 19 squarish panels: the 7 on top contains depictions of Buddhist symbols & monks; the 6 on each side contain very intriguing depictions of two different stories – with men & women shown in various animated scenarios. There are diverse views on what these depictions illustrate – yet, they seem to indicate the morality of a married couple, probably indicating to the social scenario prevalent in those days. ​ panorama_054518BE_1E8F_D8F4_41A2_6B5B79C2B0CF.subtitle = ही एक अपूर्ण गुंफा आहे, आणि यामध्ये ढोबळमानाने फक्त एक व्हरांडा आणि एक सभागृह आहे. \ \ चार अपूर्ण साधे ठोकळे आणि गुळगुळीत केलेल्या बाजू हे दर्शवतात की येथे चार खांब आणि बाजूला दोन अर्धस्तंभ (भिंतीला जोडलेले स्तंभ) उभारण्याचा इरादा होता. व्हरांड्याच्या दोन्ही बाजूंना खोल्यांची सुरुवात पाहता येते. \ \ एक अपूर्ण, पण बऱ्यापैकी सुबकपणे कोरलेली नक्षीदार पट्टी (शिल्पे किंवा उठावदार कोरीव कामांचा सजावटीचा पट्टा) व्हरांड्याचा वरचा भाग तयार करते. \ \ या तपशीलवार नक्षीदार पट्टीच्या तुलनेत, दरवाजा आणि दोन खिडक्या एका साध्या सभागृहात जातात. panorama_0545E38C_1E8F_C894_417B_6FE75ED8CB4C.subtitle = ​तुमच्या चालण्याच्या मार्गावर, गुंफांच्या शेजारील डोंगराच्या उतारावर कोरलेल्या अनेक दगडी पाण्याच्या टाक्या (कुंड) लक्षपूर्वक पहा. या केवळ उपयुक्त वास्तू नव्हत्या, तर त्या मठवासी समुदायाची जीवनरेखा होत्या, ज्यात अभियांत्रिकी कौशल्य आणि आध्यात्मिक उद्देश यांचा सुरेख संगम साधला होता. \ \ दख्खनचे हवामान कठोर आहे: मुसळधार पावसानंतर अनेक महिने कोरडे जातात. वर्षभर तग धरण्यासाठी, भिक्षू कोरलेल्या नाल्या आणि गटारांमधून काळजीपूर्वक गोळा केलेल्या पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून होते आणि ते पाणी या टाक्यांमध्ये साठवले जात असे. हे पाणी हजारो भिक्षूंना पिण्यासाठी, स्वयंपाकासाठी, दैनंदिन गरजांसाठी आणि धार्मिक विधींसाठी उपलब्ध होत असे. \ \ या विश्वसनीय पाणीपुरवठ्यामुळेच 'वस्सावास' पाळणे शक्य झाले, हा चार महिन्यांचा पावसाळ्यातील एकांतवास होता, ज्या दरम्यान भिक्षू एकाच ठिकाणी राहत असत, ज्यामुळे मठवासी दिनदर्शिका जिवंत आणि सक्रिय राहिली. \ \ पण या टाक्या केवळ व्यावहारिक उपाय नव्हत्या. पाण्याच्या टाकीचे दान करणे, ज्याला 'उदक-दान' म्हणून ओळखले जाते, हे एक अत्यंत पुण्यकर्म मानले जात असे. व्यापारी, राज्यकर्ते आणि अगदी गावकऱ्यांनीही त्यांच्या खोदकामासाठी निधी दिला आणि त्यांनी दिलेल्या देणग्यांची नोंद शिलालेखांमध्ये अभिमानाने केली, जे तुम्ही आजही पाहू शकता. \ \ प्रमुख व्यापारी मार्गांवर पाणी आणि निवारा उपलब्ध करून दिल्यामुळे, हे मठ आध्यात्मिक जीवन, वाणिज्य आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीची चैतन्यमय केंद्रे बनली. \ आजही, ही शांत दगडी जलाशये एका प्राचीन शहाणपणाची साक्ष देतात—जिथे शाश्वतता, भक्ती आणि समुदाय यांचे अखंडपणे एकत्रीकरण झाले होते. panorama_02ED8D46_1E93_3994_41B0_F574E2CE1F98.subtitle = ​त्रिरश्मी लेणींमध्ये आपले हार्दिक स्वागत, जी पांडू लेणी किंवा पांडव लेणी म्हणून अधिक लोकप्रिय आहेत. \ \ हिरव्यागार उतारांमधून वळणावळणाने जाणाऱ्या या सुमारे २०० पायऱ्या भूतकाळाशी जोडणारा एक दुवा आहेत! \ या २००० वर्षे जुन्या बौद्ध लेण्या, ज्या पश्चिम भारतातील सर्वात प्राचीन लेण्यांपैकी आहेत. त्या सुरुवातीच्या बौद्ध शैलगृह स्थापत्यकलेची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. खडकात कोरलेल्या या लेण्या केवळ स्मारके नव्हत्या, तर निवास, कला आणि प्रार्थनेसाठीच्या राहण्याच्या जागा होत्या. बुद्ध, बोधिसत्व आणि स्तूपांच्या सुबकपणे कोरलेल्या मूर्ती समृद्ध कला परंपरा दर्शवतात. याव्यतिरिक्त, येथे असंख्य, चांगल्या प्रकारे जतन केलेले शिलालेख आहेत, जे प्राचीन भारतीय इतिहास, समाज, संस्कृती आणि धर्माबद्दल मौल्यवान माहिती देतात. \ \ या लेण्यांना भेट देताना, तुम्हाला बौद्ध, जैन आणि हिंदू धर्माच्या पंथांमधील विविध आध्यात्मिक परंपरांचा उदय आणि ऱ्हास अनुभवता येईल. \ \ हे लक्षात घेणे मनोरंजक ठरेल की, पांडव लेणी या चुकीच्या नावाने आणि स्थानिक दंतकथांनुसार या लेण्यांचा संबंध महाभारतातील पांडवांशी जोडला जातो - तथापि, हे अचूक असल्याचे कोणताही पुरावा नाही. \ \ एएसआय तिकीट काउंटरपर्यंतच्या सुमारे २० मिनिटांच्या चढाईत विश्रांतीसाठी थांबल्यावर, द्रुत पार्श्वभूमी माहितीसाठी 'पुढील' बाणावर क्लिक करा. panorama_B1CEBE7E_96CD_B47B_41C6_A2929350B9B1.subtitle = ​त्रिरश्मी संकुलात २५ गुंफा आहेत, तथापि, खराब झालेल्या मार्गांमुळे सध्या दोन गुंफांमध्ये प्रवेश करणे शक्य नाही. \ \ स्थापत्यशास्त्राच्या दृष्टीने, आपल्याला येथे खालील प्रकारचे गुंफा पाहायला मिळतात: \ लयन (येथे केशरी रंगात चिन्हांकित): निवास किंवा एकांत ध्यानासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साध्या गुंफा. \ विहार (गुंफा ३, १०, १७, १९ आणि २०, निळ्या रंगात चिन्हांकित): अनेक निवासगृहे (किंवा खोल्या) असलेले मठ, जे सामुदायिक एकत्र येण्यासाठी आणि प्रार्थनेसाठी असलेल्या मध्यवर्ती सभागृहाभोवती मांडलेले असतात. \ सत्त्र (गुंफा ४, हिरवा): सामुदायिक भोजनगृह. \ चैत्य (गुंफा १८, लाल): पवित्र मंदिर किंवा प्रार्थनागृह, जे प्रामुख्याने पूजा, ध्यान आणि सभेसाठी वापरले जाते, आणि ज्याच्या केंद्रस्थानी अनेकदा स्तूप असतो. \ \ येथील बहुतेक गुंफा लयन किंवा विहार आहेत – जे या गुंफा संकुलाचे निवासी स्वरूप दर्शवते. \ \ आपण गुंफा १० च्या समोर असलेल्या एएसआय तिकीट काउंटरमधून गुंफा संकुलात प्रवेश करतो. गोष्टी सोप्या ठेवण्यासाठी, आपण प्रवेश केल्यावर तुमच्या अगदी उजवीकडे (पश्चिमेला) असलेल्या गुंफा १ पासून सुरुवात करून, गुंफांच्या क्रमांकित क्रमाने त्या पाहू. \ \ कृपया लक्षात ठेवा—या गुंफा या क्रमाने खोदल्या गेल्या नाहीत. संदर्भाच्या सोयीसाठी संवर्धन अधिकाऱ्यांनी नंतर क्रमांक दिले आहेत. \ \ तुम्ही तुमच्या स्वतःच्या गतीने फिरत असताना, गुंफांमधून क्रमाने पुढे जाण्यासाठी बाणांचा वापर करा. तुमच्या आवडीच्या कोणत्याही गुंफेत थेट जाण्यासाठी तुम्ही कधीही कॅरोसेल किंवा नकाशाचा वापर करू शकता. panorama_0545BE2F_1E8F_DB94_41A1_230DA1BFBB68.subtitle = ​ही गुहा बौद्ध धर्माच्या हीनयान ते महायान परंपरांमधील संक्रमणाचे एक उदाहरण आहे. \ इसवी सन पूर्व १० च्या सुमारास ही एक साधी राहण्याची गुहा म्हणून सुरू झाली. इसवी सन ४००-५०० पर्यंत, तिचे रूपांतर महायान बौद्ध तीर्थक्षेत्रात झाले, जे उत्तरकालीन बौद्ध धर्मातील मूर्तीपूजेच्या दिशेने झालेल्या बदलाचे प्रतिबिंब आहे. \ \ मूळतः, गुहेला एक व्हरांडा आणि मागच्या बाजूला दोन लहान खोल्या होत्या, परंतु महायान शिल्पकारांनी मागची भिंत फोडून त्या खोल्या एकत्र करून एक मोठा दिवाणखाना तयार केला आणि त्याला प्रभावी खडकात कोरलेल्या प्रतिमांनी सजवले. प्रवेशद्वारावरील पट्टीवर एक जुनी, हवामानामुळे झिजलेली रेलिंगची नक्षी आहे. येथील एका अस्पष्ट आणि अपूर्ण शिलालेखात सातवाहन राजा पुलुमायीच्या सहाव्या वर्षाचा उल्लेख आहे, ज्यामुळे तिचा काळ इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकाचा ठरतो. \ \ आतील कोनाड्यांमध्ये बुद्ध बसलेल्या अवस्थेत आहेत, त्यांच्या दोन्ही बाजूंना बोधिसत्व आहेत (ज्ञानी पुरुष जे इतरांना ज्ञानप्राप्तीसाठी मदत करण्याकरिता स्वतःच्या मुक्तीला (निर्वाणाला) विलंब लावण्याचा निर्णय घेतात): त्यांच्या डावीकडे पद्मपाणी आणि उजवीकडे वज्रपाणी. \ \ प्रतिमांचा समूह मोठ्या प्रमाणात सारखाच आहे, केवळ चित्रणात किरकोळ फरक आहेत. सर्वात उजवीकडील कोनाड्यातील प्रतिमांच्या समूहाचे सविस्तर वर्णन दिले आहे, तर इतर दोन वर्णनांमध्ये फरक आणि बारकावे अधोरेखित केले आहेत \ panorama_0545A879_1E8F_387C_41AA_A56F6A16BF47.subtitle = ​ही येथील सर्वात मोठ्या आणि प्राचीन गुहांपैकी एक आहे, जिच्यासमोर एक भव्य दर्शनी भाग आणि एक सुशोभित तोरण आहे. हे विहार (सभा मंडपासह राहण्याची गुहा) सातवाहन राजा पुलुमायी, जो राजा सातकर्णी आणि राणी वासिठी यांचा पुत्र होता, याने आपली आजी राणी गौतमी बालश्री यांच्या आदेशानुसार बांधले होते – आणि तिच्या सन्मानार्थ याला देवी लेणी असे नाव देण्यात आले आहे. \ \ या गुहेचे ३ मुख्य भाग आहेत – व्हरांडा, मुख्य सभागृह आणि गृह (कोठड्या किंवा खोल्या). \ \ गुहेचा दर्शनी भाग लाकडी रचनेसारखा कोरलेला आहे – ज्यामध्ये तुळई आणि वाशांनी बनवलेली रचना दिसते. \ \ व्हरांड्यातील एका लांब बाकावरून उभ्या असलेल्या सहा अष्टकोनी स्तंभांच्या वरच्या बाजूस सुशोभित शिरोभाग आहेत, ज्यांच्या सर्व बाजूंनी प्राण्यांची शिल्पे कोरलेली आहेत. स्तंभांच्या वर एक सुशोभित पट्टी आहे, ज्यावर एक अलंकृत कठडा आणि वेलींची नक्षी आहे, ज्यात पाने आणि विविध प्रकारच्या प्राण्यांची जवळपास २९ लहान शिल्पे आहेत! \ \ स्तंभांच्या खाली (खालच्या दर्शनी भागावर) एक सुशोभित कठडा आहे, ज्यावर तुळई आणि वाशांची शिल्पे कोरलेली आहेत. सहा भव्य आकृत्या – ज्यांना किंचित वाकलेल्या अवस्थेत आणि आपल्या खांद्यावर गुहेचा भार पेलताना नाट्यमय रीतीने दाखवले आहे – त्या भारवाहक नावाचे स्वर्गीय जीव आहेत. \ \ व्हरांड्याच्या मागील भिंतीवर अनेक शिलालेख आहेत, त्यापैकी सर्वात आकर्षक शिलालेख म्हणजे पराक्रमी राजा सातकर्णी यांना वाहिलेली विस्तृत श्रद्धांजली.​ ### Title video_9F3E6526_913A_B588_41D2_00224AF12C35.label = 01a Intro Video panorama_0545BE2F_1E8F_DB94_41A1_230DA1BFBB68.label = Cave 02 panorama_0545A879_1E8F_387C_41AA_A56F6A16BF47.label = Cave 03 panorama_39D44A17_1E91_5BB3_41BA_A2EE114DE165.label = Cave 03 Entrance panorama_05459A03_1E8F_5B8C_41B0_FD74531734B7.label = Cave 03 Interior album_9FE2C27F_8C60_2FEA_41CB_76FECFEE83F6.label = Cave 16 album_9FE2C27F_8C60_2FEA_41CB_76FECFEE83F6_1.label = Cave16 - Central Group album_9FE2C27F_8C60_2FEA_41CB_76FECFEE83F6_0.label = Cave16 - Left Group album_9FE2C27F_8C60_2FEA_41CB_76FECFEE83F6_2.label = Cave16 - Right Group photo_01A1B88C_1E93_D894_41AC_96D326B252C4.label = HS03 C01-1 photo_3DE9172E_1FF2_C994_41B9_495EBD8A4D91.label = HS04 C01-2 photo_3C007154_1F93_49B4_41BB_450940643749.label = HS05 C02-1 photo_3CBD8910_1F97_598C_41BF_1B52D17F5709.label = HS06 C02-2 photo_3C3B64AF_1FB3_4894_41AF_7A23708B506A.label = HS08 C03-1 photo_3C830C88_1FB1_389C_41BE_F7A22D851A7F.label = HS09 C03-2 Lower facade photo_712E1BE7_63E2_8A77_41B8_CAAFE6B541C0.label = HS10 C03-3 Left Pillars photo_3B6B90D8_1FB2_C8BC_4188_D7C81CBC94F8.label = HS11 C03-4 Right Pillars photo_3BDBAE32_1F93_3B8D_41B1_AE3B0BEA5459.label = HS12 C03-5 Pilasters photo_3B500217_1EB1_CBB4_41BC_A446B115EE84.label = HS14 C03-7 LeftStoryPanel photo_3B439159_1EBF_49BC_41BE_BDA8E86C42F0.label = HS15 C03-8 RightStoryPanel photo_04BD3ECA_2191_389C_41BC_F7E8E5F29834.label = HS16 C03-9 TopPanel photo_05044663_218F_4B93_41B3_11FB199C0F1D.label = HS17 C03-10 Pillars photo_85343E5E_97BA_B272_41C7_95F9A77B7F93.label = HS17a C03-10 Inscriptions photo_050FD19C_21B6_C8B5_41BA_16BAE2AFD044.label = HS18 C03-11 Chaitya photo_7076FB29_687C_18CF_41D1_FA10FBF9C4DB.label = HS29 C11-1 Rishabhadeva map_51D10C82_5E7B_C46A_4190_D92C7CCFEC9A.label = Pandu Leni Map 1 panorama_054518BE_1E8F_D8F4_41A2_6B5B79C2B0CF.label = गुंफा ०१ panorama_0545E38C_1E8F_C894_417B_6FE75ED8CB4C.label = टाक्या panorama_B1CEBE7E_96CD_B47B_41C6_A2929350B9B1.label = मांडणी panorama_02ED8D46_1E93_3994_41B0_F574E2CE1F98.label = स्वागत ### Video videolevel_82A3B243_9C44_671D_41BA_85F55346E0CB.url = media/video_9F3E6526_913A_B588_41D2_00224AF12C35_en.mp4 videolevel_82A3B243_9C44_671D_41BA_85F55346E0CB.posterURL = media/video_9F3E6526_913A_B588_41D2_00224AF12C35_poster_en.jpg ### Video Subtitles ## Popup ### Body htmlText_3C5C2E69_1E91_5B9C_41A3_5AFC2DBFAA7A.html =
5 of the 6 panels on each side show a story, starting with the second-last one; with the bottom most panel too eroded to make out the depiction.
​
​One interpretation is that the left panel shows a story of a couple falling in love; the woman being carried off by force and then being rescued by her partner. ​
Details (described in early references, when the images were probably much clearer & not as weather worn)(Bottom to top): A couple is shown holding hands; then they're shown with their arms around each other's shoulders. A different pair of man & woman, in different dresses, are shown on the third panel. The first woman is being carried away, apparently by force – as she's shown clinging to the neck of the second woman. In the 5th & topmost panel, the first man is shown tenderly carrying back the first woman. ​
​
htmlText_3DDA514E_1FB3_4994_418E_A3EE703F2942.html =
A detailed explanation of the pillars is provided in the spotlight on the Left Pillars. ​
Further to that, on the right, the pillars are crowned with pairs of lions, elephants and bulls, each carrying a driver.
The elephants carry an additional rider, and are well carved – also shown carrying lotus flowers & buds.
htmlText_3DCFF780_1FB6_C88C_41A1_13335729C51E.html =
At the ends of the veranda, there are pilasters decorated with full & half lotus
flowers. There are lilies by the side of the lotus flowers – they're unfinished
on the right pilaster, but better defined on the left. ​
Near the right pilaster, the face of the side wall has several rails & ornamentation – a lot of these though have eroded. The band at the center is
still visible – with festoons at the top, rails in between and a scroll with animals at the bottom. Below it is a beam borne on 3 birds, of which only the
center one is still visible. ​
​
htmlText_3BC667F3_1FB3_C88C_418A_5EBC61D0B5CD.html =
Each octagonal pillar rises to an inverted pot-shaped capital, delicately
engraved with leaf-like motifs. Above it rests the amalaka – the notched torus (ring shaped element) enclosed within a cuboidal frame. On the four central pillars, this frame is adorned with figures at the corners — the inner pair featuring human forms, while the outer ones display animal figures.​
Stacked above are six progressively taller square plates, forming a graceful
upward rhythm that supports a horizontal rock beam carved to imitate a
wooden girder — which in turn carries the ceiling.​
Crowning the pillars is a sculpted frame resembling brackets that appear to
“hold” the beam in place. These brackets are intricately carved with tigers, elephants, and fantastic hybrid creatures on both the front and back. Each animal bears a driver on its back, while the elephants also carry a rider. The hybrids are particularly striking — with the body of a tiger, the face of a bird, and the long ears of a rabbit — an imaginative blend of power and grace.​
​
htmlText_3B1AEA7D_1FB3_3877_4185_1B10FB968E8C.html =
It literally translates to load-bearer (Bhar=Load; vahak=one who carries).
They are often depicted as carrying the weight of beams, pillars, or cornices
on their shoulders or raised arms. As is the case here, they are typically depicted as muscular & powerful, shown kneeling, crouching & supporting the weight of the structures above them. Here, they're symbolized as carrying the cave from the heavens to the earth, & an inscription in the veranda states that the cave is as perfect as the heavenly chariots! ​
Despite the strain, they're often shown as cheerful & happy – especially
seen in the smiling faces of the Bharvahaks on the right.
htmlText_86DD59A9_9685_7ED1_41DB_D5AD5441F17B.html =
Just like the exterior, the inner side of the capitals of pillars have pairs of animals, especially elephants.
The most interesting ones: on the second
pillar from the left, are mythical hybrid animals – bird-like faces, long ears &
with bodies of animals; the elephant on the 3rd pillar from the left is holding
a woman in its trunk; & the 5th pillar from the left has goat like animals with riders.
htmlText_3B8E4A93_1E8E_D88C_41B0_3431D6F0DFEA.html =
One interpretation of the story on the right side is that of a couple who marry; but the woman tries to elope with another younger man. The first man tries to get her back, and when unsuccessful,
carries her away by force. ​
Details (Bottom to top): At the bottom, a woman in an elaborate headdress is
shown leaning against a tree & feeding a swan. Then he's shown putting his hand around her neck, raising his right to her face – as if cajoling her, while another young man is shown holding her foot.
The third panel shows the couple with their arms around each others shoulders, with the young man watching on. Next, she's shown under a tree with her arms around the young man's neck,
while the first man tries to drag her back – her reluctance is apparent in the way her head is turned away from the man &
looking at the seated younger man. In the fifth, the man is shown carrying the woman back, as if by force. ​
htmlText_041197D7_21B1_48B4_41B0_E764855B2FB0.html =
Starting with a base moulding ornamented with lotus-petal tracery, rises a plinth, topped by a band of rail decorated with eight-petalled flowers. A
dome, a shaft and 4-plated tee are mounted over the plinth. There are 5
pyramidal ornaments over the top plate. ​
Crowning the stupa are three double chatravalis (umbrellas) — with each
side chatra sprouting from the mast of the central one. A lion and a wheel
frame the relic shrine, together forming the Triratna, or Three Jewels of Buddhism — the Buddha (represented by the stupa), the Dharma (by the Lion), and the Sangha (Wheel). Even the 3 chatravalis are symbolic of the triratnas. ​
Flanking the shrine are two graceful female attendants – one bowing slightly
with hands folded in reverence, while the other is waving a fly-whisk. Both are adorned with anklets, earrings and a simple waist cloth. ​
Floating above the stupa are two celestial Gandharvas in graceful motion — the right one scattering flowers from a basket, the other extending a garland
toward the sacred shrine.​​
htmlText_3CFB41D1_1F91_C88F_41B6_CDC5117508C1.html =
The Dwarapalas (guards), stand tall and commanding at the entrance. Their postures and attire mirror each other,
yet each bears subtle distinctions in detail. Though not very graceful in form, their imposing size and details in
carving lend them a powerful presence. Each holds a bunch of flowers, dressed in a dhoti with an additional cloth
tied at the waist and its ends draping loosely. They are adorned with bracelets, armlets, earrings, and a finely styled turban.​
​
htmlText_3D211EA4_1FB3_5894_41A1_766012BFCD92.html =
The lower part of the façade has a decorative garland at the top – with
intermediate lillies or lotus pods.
There is a prominent ornamental rail or
screen at the centre, below which is a worn out scroll – perhaps containing
creepers & animals. This is supported by a horizontal beam, which has the end of rectangular rafters protruding from it. Further below, are 6 larger beams that appear to hold up the entire cave – resting on the broad shoulders of the Bharvahaks.
htmlText_3C164171_1F91_498C_418C_B7B1593523C3.html =
There are 2 groups on either side of the doorway. ​
The left one honours Queen Gautami Balasri as a pious and virtuous woman, revered as the “wife of a sage.” For the
most part, it glorifies her son King Satakarni, whose strength is likened to the cosmic mountains Himavat, Meru, and Mandara. He is declared superior to kings across regions such as Asika, Asmaka, Saurastra, Aparanta, Vidarbha,
Akara, and Avanti, with dominion spanning the Deccan’s great mountain ranges. His imperial reach is captured in the striking epithet Trisamudratoyapitavahana—“he whose horses drank the waters of the three oceans”— and the title
Daksinapathesvara - "Lord of the Deccan". The record credits him with defeating the Ksatrapas, especially
Nahapana, as well as the Sakas, Yavanas and Pallavas. His valor is compared to heroes of the Mahabharata and
Ramayana, and his greatness is said to be witnessed by gods and celestial beings—underscoring a rule believed to
be both powerful and divinely sanctioned. Another inscription on the left records the grants provided by King
Pulumavi. ​
On the right, an inscription records King Satakarni’s capture of territory from Nahapana —the same ruler who
had earlier sponsored the vihara of Cave 10. This reclaimed land was then granted to the monks for cultivation. The inscription suggests that this cave was begun during Satakarni’s reign but completed later under his son Pulumavi. A second inscription mentions additional grants of land and villages, provided in exchange for earlier plots that had remained unused.​
​
htmlText_3DDE165B_1F96_CBB3_41B7_428A1D5734E2.html =
इतर दोन चित्रांप्रमाणेच, वज्रपाणी आणि पद्मपाणी यांच्यासह बुद्धाचे एक चित्रण.
येथे, आसनस्थ बुद्धाच्या उजवीकडील बोधिसत्वाचा डावा हात मांडीवर सहजपणे ठेवलेला आहे. वरच्या बाजूला, तरंगणारे विद्याधर, दोन्ही हातात हार घेतलेले आहेत. डाव्या बाजूला, आतील बाजूस तोंड करून, एक उभा बुद्ध आहे – ज्याची उंची सुमारे ४ फूट १० इंच आहे – त्याचा उजवा तळवा वर मुद्रा स्थितीत आहे आणि डाव्या हाताने त्याने आपल्या चीवर (वस्त्रांचे) टोक धरले आहे.
htmlText_3B0F6502_1FF1_C98C_41A3_7A16F02FE092.html =
जर तुम्ही बारकाईने पाहिले, तर तुमच्या लक्षात येईल की गुहेच्या भिंतींवर अजूनही छिन्नी किंवा कुऱ्हाडीच्या खुणा आहेत, ज्यावरून ही गुहा कशी तयार केली गेली किंवा खोदली गेली याची कल्पना येते. उजव्या बाजूला एका कोनाड्याची सुरुवात आपल्याला दिसते, जिथे वर जाण्यासाठी पायऱ्या आहेत - कदाचित एखाद्या मोठ्या कोरीव कामासाठी, ज्याची बाह्यरेषा स्पष्टपणे दिसत आहे. छताचे नुकसान झाल्यामुळे गुहेचे काम सोडून दिले गेले असावे.​
​
htmlText_03ABCA84_1E96_D894_41A2_A33DE61D347C.html =
स्तंभांच्या वर, दर्शनी भागाची रचना करणारी पट्टी तीन आडव्या पट्ट्यांची बनलेली आहे – हवामान आणि धूप यामुळे त्यावरील तपशील अस्पष्ट झाले आहेत, तर काही भाग अपूर्ण दिसतात.
वरच्या पट्टीत अर्धवर्तुळाकृती फुले आहेत. मधल्या पट्टीत एक सुशोभित कठडा आहे – जो चिन्हे आणि प्राण्यांनी सजवलेला आहे. खालच्या पट्टीत प्राण्यांची चित्रे आहेत, जी वेलीच्या पानांनी विभागलेली आहेत – त्यापैकी काही अधिक स्पष्ट चित्रे प्रतिमेत चिन्हांकित केली आहेत.
अगदी तळाशी, तुम्हाला आयताकृती प्रक्षेपण दिसतील – जे छताला आधार देणाऱ्या तुळयांच्या टोकांसारखे दिसतात, जणू काही ती एक लाकडी रचना आहे.​
​
htmlText_3C382E96_1F92_F8B4_41BA_F9AA0BE47B36.html =
​बुद्ध आपल्या सिंह-सिंहासनावर धर्मचक्र प्रवर्तन मुद्रेत (शब्दशः 'धर्माच्या शिकवणीची मुद्रा') बसलेले आहेत, त्यांचे पाय कमळावर टेकलेले आहेत. कमळाच्या देठातून आणखी दोन फुले वर येतात, ज्यापैकी प्रत्येकावर एक बोधिसत्व विराजमान आहे. त्यांच्या उजवीकडे, चवरी आणि कमळाचा लांब देठ धारण केलेले पद्मपाणी लोकेश्वर आहेत – ज्यांना अवलोकितेश्वर म्हणूनही ओळखले जाते - हे करुणा आणि दयाळूपणाशी संबंधित एक रूप आहे (पद्म = कमळ; पाणी = पाली आणि संस्कृतमध्ये हात). डावीकडे, चवरी आणि वज्र धारण केलेले वज्रपाणी लोकेश्वर यांचे चित्रण आहे – हे एक अधिक उग्र रूप आहे, जे संरक्षण आणि शक्तीशी संबंधित आहे. वज्रपाणीच्या आणखी डावीकडे, बुद्धांच्या कोरीव कामांसह तीन लहान पट्ट्या एकावर एक रचलेल्या आहेत.
त्यांच्या वर विद्याधर नावाचे स्वर्गीय जीव तरंगत आहेत – त्यापैकी उजवीकडीलच्या हातात फुले आहेत आणि डावीकडीलच्या हातात फुलांची माळ आहे.
या कोनाड्याच्या दोन्ही बाजूंच्या भिंतींवर दोन उभ्या असलेल्या बुद्धांच्या मूर्ती आहेत - त्यांचे उजवे हात उघड्या तळहातांनी खाली लटकलेले आहेत, वरद मुद्रेत – जे आशीर्वाद आणि करुणेचे प्रतीक आहे. त्यांनी आपल्या डाव्या हाताने आपले चीवर - बौद्ध भिक्खूंनी परिधान केलेले साधे वस्त्र - धरले आहे.
खाली जमिनीवर, नंतरच्या काळात केलेल्या कोरीव कामांमध्ये एक लिंग, नंदी आणि उडणारा हनुमान दर्शविला आहे - जे नंतरच्या हिंदू प्रभावांचे सूचक आहे.
​​
​
htmlText_3DBD5380_1F92_C88C_41B5_5479E99A5C04.html =
​बुद्धांचे, तसेच वज्रपाणी आणि पद्मपाणी यांचे थोडे मोठे आणि अधिक स्पष्ट चित्रण.
येथे बुद्धांच्या सिंहासनाला आधार देणारे सिंह स्पष्टपणे दिसत आहेत, तसेच बुद्धांच्या डोक्यामागील प्रभामंडळही दिसत आहे. सिंहासनाच्या मागे, मकरांच्या (एक पौराणिक संकरित सागरी प्राणी) चित्राची बाह्यरेषा दिसत आहे.
दोन नागराज (सर्प राजे) मकरांच्या वर तरंगताना चित्रित केले आहेत – त्यांच्या पाच फणांची बाह्यरेषा बऱ्यापैकी स्पष्ट दिसत आहे. बौद्ध धर्मात, नागराज हे पौराणिक सर्प-जीवांचे दिव्य "राजे" आहेत, जे बोधिसत्व, शिकवणी आणि स्तूपांसारख्या स्मारकांचे रक्षक आहेत.
येथे वज्रपाणीच्या डाव्या हातात वज्र (वज्रायुध) अधिक स्पष्टपणे दिसत आहे;
तसेच मुकुटाप्रमाणे घातलेले जटांचे केसही दिसत आहेत – ज्याला जटामुकुट म्हणतात (जटा = केस;
मुकुट = मुकुट).
htmlText_70A0298C_63A2_B6BA_41D3_D6EDDEAE74B0.html =
​​The two major doctrinal traditions in Buddhism are Hinayana ("Small Vehicle") and Mahayana("Great Vehicle") with key differences in goals, Buddha's status, and path to enlightenment. ​
​Hinayana focuses on individual liberation through self-discipline, seeing Buddha as a human teacher.
Mahayana emphasizes universal salvation via the Bodhisattva ideal, who delays Nirvana to help all beings, viewing Buddha as a divine, guiding entity.
The caves in Pandu Leni beautifully reflect the evolution of Buddhism in India, especially the transition from Hinayana to Mahayana traditions. ​
Hinayana (Early Buddhism): The earliest caves here belong to this tradition, which emphasised
simplicity, meditation, and monastic discipline. Worship focused on symbols rather than images—such as the stupa, Dharmachakra, footprints, or the Bodhi tree—representing the Buddha’s presence without depicting him in human form. These caves typically feature plain cells for monks, austere halls, and a central chaitya (stupa shrine) meant for circumambulation.​
Mahayana (Later Buddhism): By around the 4th–5th century CE, Mahayana Buddhism gained prominence,
bringing a more devotional and visual approach. Here this is seen in caves that were modified or reworked to include large sculpted images of the Buddha and Bodhisattvas. The Buddha is depicted in teaching or blessing postures, often seated on a lion throne and accompanied by celestial beings.
Mahayana ideas emphasised compassion and the role of Bodhisattvas— enlightened beings who help others attain liberation.​
htmlText_075CC78C_2191_4894_419F_7EAEF24983AB.html =
The beams or crossbars of the torana, above the doorway, are decorated
with lotus flowers at the top & garlands at the bottom. They have volutes (spiral ornamentation) at the end, with the bottom one supported by lion
brackets. ​


In between, there are 7 panels created with pilasters or vertical columns. The
3 central panels have the Buddhist symbols of the Bodhi tree (peepal), a
stupa flanked by guards (mimicking the posture of the larger dwarapalas
below), and a dharma-chakra. Monks in different attires with their hands folded occupy the 4 panels on the side. ​


​
### Title window_3B1A3A71_1FB3_3B8F_41A7_955DF2C3F283.title = Bharvahak window_3CFDE1D1_1F91_C88F_41B8_001C23C6E752.title = Dwarapalas window_70A0198E_63A2_B6B6_41D4_EF7637E46185.title = Hinayana Vs Mahayana Traditions window_86D049A0_9685_7ECF_41AB_A9071B0513E9.title = Inner Capitals window_3C158170_1F91_498C_41B9_50374440C3B6.title = Inscriptions window_3BC627F2_1FB3_C88C_4196_DB5404BDFE09.title = Left Pillars window_3D22AEA3_1FB3_588C_41A1_FD62C06D6E7D.title = Lower facade window_3DCDC780_1FB6_C88C_41B2_569819732CB9.title = Pilasters window_3DD7914D_1FB3_4994_41AE_A57C94209EED.title = Right Pillars window_3B8E7A92_1E8E_D88D_41BB_140A27F8DCBF.title = Story Panel - Right window_3C5EBE63_1E91_5B8C_41B0_C8FDC8788C8A.title = Story Panels - Left window_046C07D7_21B1_48B4_419C_04A7D3FC994F.title = Stupa relief window_075D3786_2191_4895_41BC_7B755B9E9076.title = Top Panel window_3B0D2500_1FF1_C98D_41A1_91AD5E2F2DCC.title = गुंफा १ - आतील भाग window_3DC1564F_1F96_CB94_41BC_97AB1E511737.title = गुंफा २ - आतील भाग window_3C3BAE95_1F92_F8B4_41BC_F0661E29F980.title = गुंफा २ - आतील भाग window_3DA0D380_1F92_C88C_4176_BFE65DAD6020.title = गुंफा २ - आतील भाग window_03AB9A84_1E96_D894_41B1_6F9521F6076B.title = दर्शनी भाग ## Skin ### Multiline Text HTMLText_15DFFC22_0D37_D9FE_4177_CF9EDA22C456.html =
{{title}}
HTMLText_FB249CA7_EAC8_D7C4_41E6_275411B8F17F_mobile.html =
{{viewer.miniHS PhotoViewer.photo.description}}
HTMLText_FB249CA7_EAC8_D7C4_41E6_275411B8F17F.html =
{{viewer.miniHS PhotoViewer.photo.description}}
HTMLText_1BB13874_0CD3_F835_41A1_3D9C3B7BC8CA_mobile.html =
Narration for dummy 3










<Checking for scroll bar>
HTMLText_503AF042_4AB6_D0EE_41CE_C7829173BAC8_mobile.html =
Narration for the dummy 2










<Checking for scroll bar>
HTMLText_56CF589B_4AB2_D19E_41C8_B56D360F2994_mobile.html =
Narration for the dummy 2










<Checking for scroll bar>
HTMLText_562B061B_4AB2_D09E_41C7_CAB1C50EEC70_mobile.html =
Narration for the dummy 2










<Checking for scroll bar>
HTMLText_50111C95_4AB7_306A_41A5_8CCA13D6C27B_mobile.html =
Narration for the dummy 2










<Checking for scroll bar>
HTMLText_56FF9A8A_4AB2_D07E_41CD_9C729BB2E82C_mobile.html =
Narration for the dummy 2










<Checking for scroll bar>
HTMLText_50649415_4AB3_D06A_41B0_C092E1630812_mobile.html =
Naga Shrine
Nagas are semi-divine entities, half-human and half-serpent and are believed to reside in Patala (netherworld).
In Hindu iconography, they are typically depicted in three forms: as entirely human adorned with snakes from head to toe, as half-human, half-snake or as a serpent.
In India, they are worshipped as nature spirits. They are often associated with water bodies, wealth and treasures, and most importantly worshipped by women as a symbol of fertility.
HTMLText_56ED7DCF_4AB2_D3F6_41CA_458EDC8DC1B6_mobile.html =
Kalyanis are a source of ground water and constructed in alignment with the natural flow of water down the hill tops, acting as a natural reservoir.
This is one of the three kalyanis in the temple: the other one is just behind the mantapa at the entrance, and the largest & main kalyani is to the north of the main temple complex, adjacent to the Vasanta mantapa.
HTMLText_2DFAD9E0_099E_45E9_419D_A074839299E7_mobile.html =
The intricately carved Yali pillars can be seen near the entrance. Inside the mantapa there is a raised platform where the deity might have been placed for the ritualistic bath. All the pillars in the mantapa have carvings of deities, sages, animals, and scenes from daily lives of people, enhancing the beauty of the Mantapa.
HTMLText_2C91E0B3_0982_4268_417A_B0061A465E56_mobile.html =
This panel depicts Shiva Parvati along with Nandi in human form, and madanikas who seem to be welcoming them. ​


Beautifully carved birds can be seen on the upper part of the panel and ganas are depicted on the lower part.
HTMLText_1A7956F6_0782_4FE8_4199_C2F683BFD0DA_mobile.html =
Mahanavami dibba
The term "Dibba" in Telugu means a "mound," which essentially describes it as a raised platform. The King or elders would be seated on this platform, and it played a central role during festivals like Dasara and Mahanavami, serving as a stage for viewing grand processions. ​
This structure appears to be a smaller version of the Mahanavami Dibba in Hampi.


The Mahanavami Dibba in Hampi, built by the Vijayanagara rulers, is an important historical structure.
Located near the market area, this elevated platform is adorned with intricate carvings. What's intriguing about the dibba at Hampi is that there's a hidden door that leads to an underground tunnel connecting directly to the royal palace, likely for safe & convenient travel.
HTMLText_2CB44789_0982_4E38_419B_1BFC1E757238_mobile.html =
There are ornate engravings on the panels and walls behind​ the Umamaheshwara shrine. ​One of the panels depicts Saptarishis with the Trimurtis (Brahma, Vishnu, Shiva) and another panel depicts a set of deities.


HTMLText_2C895DB0_0982_4269_4192_E97AD7DA6718_mobile.html =
This kalyani or water tank was constructed by the Vijayanagaras as a part of horizontal expansion. This is a specific feature of the Vijayanagaras.
This kalyani was mostly used for the ritualistic bathing of the temple deity. The water from here might have been carried to the Vasantha mantapa for the ritualistic bath. ​


The Kalyanis may have not just been of ritualistic importance but also as a part of social importance. ​
Research was conducted on the subterranean water flow and its points of discharge, with the aim of comprehending the strategic locations for the construction of Kalyanis.​


This is the largest kalyani in the temple complex. The Kalyani has 20 steps, and a pillared porch on an elevated platform surrounding it, with doorways at four directions. ​


Initially the gopura on top was constructed from bricks but it did not stand the test of time. The ASI has rigorously & scientifically reconstructed the gopuras as they were, without any changes and to the same dimensions as before.


It is believed that the kalyani may also have been used by the devotees considering the entrance into the kalyani is directly from the outside of the temple complex. Also considering the architecture of the kalyani and the courtyard surrounding it, It may also have served as a resting space for devotees or a social space for the people of neighboring villages.
HTMLText_189C8EBA_035F_5304_417A_40226F8CA1B8_mobile.html =
The second kalyani of the temple is just behind the mantapa at the entrance. The exact date of construction of this kalyani is unknown. However, the walls surrounding it likely are from a later period. Access to this kalyani is from the inner premises of the temple - it suggests that it probably was for use only by the priests of the temple.


Please watch your step - access to the kalyani is difficult due to the broken walls & weakening terrace.
HTMLText_F636517B_D41C_FAE2_41BA_774950F6D9B1.html =
{{viewer.PhotoStory Viewer.photo.title}}
{{viewer.PhotoStory Viewer.photo.description}}



HTMLText_F636517B_D41C_FAE2_41BA_774950F6D9B1_mobile.html =
{{viewer.PhotoStory Viewer.photo.title}}
{{viewer.PhotoStory Viewer.photo.description}}



HTMLText_15DFFC22_0D37_D9FE_4177_CF9EDA22C456_mobile.html =
{{title}}
HTMLText_DD585D06_CA56_9E39_41C4_1BC1E455BD2E_mobile.html =
{{subtitle}}



HTMLText_DD585D06_CA56_9E39_41C4_1BC1E455BD2E.html =
{{subtitle}}



## Tour ### Description ### Title tour.name = 99a Pandu Leni (Marathi)